روح بلند پیشوای بزرگ ملّت شریف ایران و آزادی‌خواهان جهان و امت اسلامی، حضرت آیت‌الله العظمی امام خامنه‌ای (قدّس الله نفسه الزّکیة) در سحرگاه روز جمعه ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، به ملکوت اعلی پیوست و به تأسّی از جدّ بزرگوارشان، امام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، جام نوشین شهادت را عاشقانه سرکشید و به لقاء پروردگارش شتافت و این‌گونه یکی از تلخ‌ترین حوادث روزگار برای ملّت انقلابی ایران رقم خورد و امام خامنه‌ای عزیز به دست شقی‌ترین دولت‌های استکباری زمان، به آرزوی دیرین خویش نایل آمد.

گذری بر زندگانی

رهبر عزیزم! یگانه روزگار که در ۲۹ فروردین سال ۱۳۱۸ در مشهد علی‌بنموسی‏الرضا (ع) دیده به هستی گشودی! در وصف گلستانی که در آن، گل وجودت شکوفا شد همین بس که اجداد و نیای پدری و مادری‌ات، همه از علماء و بزرگان بودند. پدر بزرگوارت، آیت‌الله سید جواد خامنه‌ای، به‌عنوان مجتهد و عالمی صاحب‌نظر و پارسا در مشهد شناخته می‌شد و مادر گرامی‌ات نیز فرزند عالم بزرگ، آیت‌الله سید هاشم نجف‌آبادی بود. اراده الهی بر آن بود تا در دامان مادری مؤمن، اهل علم، ادب و فضل که نام نیکویش خدیجه بود، بالیده شوی. (۱)

مادری که مأنوس با قرآن و تفاسیر و کتب تاریخی بود و زندگی انبیا و شخصیت‏‌های قرآنی را در قالب داستان و روایت‏‌های شنیدنی برای فرزندانش بازگو می‏‌کرد؛ مادری که اهل تهجد، نماز، دعا و مستحبات بود و قرآن را با صدایی خوش برای نور چشمانش تلاوت می‏کرد تا لطافت و نورانیت کلام خدا در جانشان رخنه کند؛ مادری که فرزندانش در وصف او چنین می‏گویند: «بانویی خوش‏‌سخن، سنجیده‌گو، حافظ آیاتی از قرآن، صریح‌اللهجه و بسیار تأثیرگذار در تربیت و بالندگی فرزندان بود.» (۲)

بانویی که به دیوان حافظ تسلّط داشت و روح و جان عزیزان جانش را با اشعار خواجه مأنوس و محظوظ می‏‌کرد تا لسان و بیان فرزندانش قویّ و غنیّ گردد؛ بانویی که به شجاعت و بصیرت شناخته می‏‌شد و همواره حامی و مشوق پسرانش در مبارزات سیاسی بود. (۳)

اشاره

«سامانه هوشمند گفت‌وگو با تفاسیر قرآن»، به عنوان نخستین چت‌بات تفسیری جهان اسلام، طیّ مراسمی در حضور آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی از مراجع معظم تقلید، روز چهارشنبه ۲۱ آبان‌ماه ۱۴۰۴، رونمایی شد. این سامانه که به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های پیشرفته هوش مصنوعی طراحی شده، از طریق نشانی Chattotafsir.inoor.ir در دسترس بوده و امکان جست‌وجو، پرسش و گفت‌وگوی علمی با منابع معتبر تفسیری را برای پژوهشگران، طلّاب و علاقه‌مندان معارف قرآنی، فراهم می‌کند.

آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی در این مراسم، با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از فنّاوری‌های نو برای ترویج معارف قرآنی، تولید این سامانه را گامی ارزشمند در جهت پاسخ‌گویی دقیق و علمی به نیازهای تفسیری جامعه دانست. وی ضمن قدردانی از پژوهشگران و متخصّصان مرکز نور، استفاده صحیح و هدایت‌شده از ابزارهای هوش مصنوعی را امری ضروری برشمرد و خواستار توسعه و تکمیل مستمرّ این سامانه در راستای خدمت به فهم بهتر قرآن کریم شد.

شایان ذکر است که در این جلسه، جمعی از اساتید برجسته حوزه علوم قرآن و تفسیر، از جمله حجج‌اسلام آقایان: دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی، دکتر حمید ملکی، دکتر مهدی رستم‌نژاد، دکتر محمد فاکر میبدی و دکتر سید رضا مؤدب نیز حضور داشتند. در ادامه، گزارش مشروح این مراسم ارائه شده است.

اشاره

به همّت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های استان خراسان رضوی و نیز همکاری حوزه علمیه خراسان رضوی، سومین دوره طرح عملیاتی‌سازی «تحوّل در علوم انسانی» با حضور ۲۵ نفر از اساتید برجسته دانشگاه و حوزه علمیه خراسان رضوی با هدف بررسی ظرفیت‌های علمی و پژوهشی مراکز دانشگاهی و پژوهشی، تولید علم دینی و وحدت حوزه و دانشگاه، طیّ روزهای ۲۹ دی تا ۲ بهمن ۱۴۰۴ در شهر مقدّس قم برگزار شد.

در این طرح، اساتید حوزه و دانشگاه، از هفت مرکز معتبر علمی و پژوهشی شهر قم، شامل: مؤسّسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی و مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) بازدید کردند.

در هریک از این مراکز، نشست هم‌اندیشی با ریاست و هیئت‌رئیسه مجموعه‌ها برگزار شد. در این نشست‌ها، اساتید دانشگاهی و حوزوی درباره چالش‌ها و راهکارهای تحوّل در علوم انسانی به گفت‌وگو پرداختند. همچنین، شرکت‌کنندگان از آثار پژوهشی و تألیفات این مراکز بازدید نمودند.

در روز دوم این دوره که مصادف بود با ۱ بهمن ۱۴۰۴، بازدید اعضای این طرح، از مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) صورت گرفت و نشستی با ریاست این مرکز و ریاست پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال برگزار شد.

در این نشست، حجّت‌الاسلام والمسلمین دکتر بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی به بررسی تعامل علوم اسلامی و فقه با هوش مصنوعی از منظر علوم انسانی دیجیتال پرداخت و با مرور سه موج تحوّل در این حوزه و طراحی هوش مصنوعی توضیح‌پذیر، در چارچوبی نظام‌مند برای پیشبُرد پژوهش‌های دینی تأکید کرد. آنچه در ادامه می‌آید، متن سخنان ایشان در این نشست علمی است که جهت استفاده خوانندگان گرامی ارائه شده است.

اشاره

همایش «گفت‌وگوگرهای هوشمند اسلامی و آینده پژوهش‌های دینی»، به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی «نور» در تاریخ ۲ دی‌ماه ۱۴۰۴ش در قم برگزار شد. این نشست، با هدف تبیین ظرفیت‌ها، کارکردها و چالش‌های فنّاوری‌های گفت‌وگومحور هوش مصنوعی در عرصه علوم اسلامی شکل گرفت و به بررسی تحوّلات نوین در روش و معرفت‌شناسی پژوهش دینی پرداخت. در آغاز مراسم، حجّت‌الاسلام دکتر بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با اشاره به تجربه سه دهه فعّالیت دیجیتال این مرکز، بر ضرورت ورود هوشمندانه حوزه به گام دوم تحوّل پژوهش تأکید کرد. سپس، حجّت‌الاسلام والمسلمین عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، ضمن تبیین فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی، بر لزوم سیاست‌گذاری، شفافیت و صیانت از مرجعیت علمی تأکید نمود. در بخش دوم همایش نیز طیّ پنج برنامه تخصّصی، کارشناسان به معرّفی و بررسی چت‌بات‌های اسلامی و دستاوردهای جدید این حوزه پرداختند. آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی از این رویداد علمی است.

اشاره

آبان‌ماه سال ۱۴۰۴ش، شاهد رونمایی یکی دیگر از محصولات نوآورانه در حوزه علوم اسلامی بودیم. چت‌بات «گفت‌وگو با تفاسیر» به‌عنوان یک دستیار هوشمند در «پایگاه جامع قرآن» راه‌اندازی شد و در اختیار پژوهشگران قرآن و تفسیر قرار گرفت. در این مقاله، با بررسی این محصول که نتیجه همکاری گروهی از متخصّصان علوم دینی، مهندسان هوش مصنوعی و طراحان تجربه کاربری است، به کارکردها، چالش‌های فنّی و علمی و راهکارهای بهبود تعامل کاربران با این ابزار پرداخته می‌شود. این نوشتار با هدف ترویج آگاهی از: ویژگی‌ها، امکانات و محدودیت‌های این سامانه نگاشته شده است.

اشاره

در عصر فنّاوری‌های دیجیتال، مواجهه با حجم انبوه و روزافزون پرسش‌ها و شبهات دینی، رویکردهای سنّتی پاسخگویی به چالش کشیده شده‌اند و دسترسی سریع و معتبر به پاسخ‌های دینی، به نیازی اساسی تبدیل شده است. مرکز ملّی پاسخگویی به سؤالات دینی، وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، با اتکا به بیش از دو دهه تجربه و گنجینه‌ای منحصربه‌فرد از دادههای پرسمانی، پروژه بلندمدّت «هوشمندسازی پاسخگویی» را از سال ۱۳۹۸ کلید زد. تحقّق کامل این پروژه، علاوه بر اینکه برای پرسشگران دسترسی ۲۴ساعته به پاسخ‌های معتبر فراهم می‌کند، به کاهش حجم مراجعات در سامانه‌های پاسخگویی نیز کمک خواهد کرد.

آنچه در این نوشتار می‌آید، نگاهی است به قابلیت‌های علمی و فنّی چت‌باتِ «دین‌دان»، دستیار پاسخگویی هوشمند به سؤالات دینی که امید است مورد استفاده خوانندگان عزیز قرار گیرد.

اشاره

پژوهش حاضر، با هدف طراحی و تبیین معماری یک سامانه هوشمند مشاوره مبتنی بر فرهنگ و آموزه‌های اسلامی انجام شده است. با گسترش روزافزون هوش مصنوعی در حوزه سلامت روان، مدل‌های زبانی موجود به دلیل ماهیت احتمالاتی و فقدان درک عمیق از بافت فرهنگی و پروتکل‌های بالینی، با چالش‌هایی نظیر خطای تشخیصی و عدم تعهد اخلاقی مواجه هستند. در این راستا، سامانه پیشنهادی با گذار از رویکردهای صرفاً آماری، به معماری مبتنی بر هستی‌شناسی تلاش کرده است تا منطق درمانگری و استدلال بالینی را مدل‌سازی نماید. این سامانه، شامل سه زیرسیستم: پاسخگوی هوشمند، مشاوریار و مُراجع‌یار است که فرایند مشاوره را از مرحله غربالگری و پاسخگویی اوّلیه تا نظارت تخصّصی و پیگیری درمان پوشش می‌دهد. در این طرح، با تلفیق استانداردهای جهانی تشخیص با مبانی انسان‌شناختی اسلام و استفاده از ساختار سلسله‌مراتبی مسائل در ابعاد تحوّلی و اختلالی و سبک زندگی، بستری برای ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده فراهم گردیده است. نتایج نشان می‌دهد که استفاده از گراف‌های دانش و هستی‌شناسی‌ها، به افزایش تفسیرپذیری سامانه و کاهش خطا و همسویی مداخلات با ارزش‌های بومی و دینی منجر می‌شود. این سامانه، الگویی نوین از تعامل انسان و فنّاوری را ارائه می‌دهد که در آن، هوش مصنوعی، نه جایگزین مشاور، بلکه به‌عنوان ابزاری برای ارتقاء کیفیت و عدالت در دسترسی به خدمات سلامت روان عمل می‌کند.

اشاره

انقلاب دیجیتال در حوزه علوم انسانی و اسلامی، ضمن فراهم‌آوردن دسترسی بی‌سابقه به منابع، چالش «انبوه دادگان» را برای پژوهشگران ایجاد کرده است. فنّاوری‌های هوش مصنوعی، به‌ویژه در شاخه پردازش زبان‌های طبیعی (NLP) و مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، راهگشای این چالش بوده و افق‌های نوینی را در تعامل مفهومی با متون کهن گشوده‌اند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، به‌عنوان یکی از نهادهای پیش‌گام در دیجیتال‌سازی منابع اسلامی، در ادامه پروژه «دستیار جامع علوم اسلامی نور»، جدیدترین دستاورد خود با عنوان سامانه هوشمند «گفت‌وگو با کتاب» را در بستر کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب) رونمایی کرده است.

این مقاله، به معرّفی این سامانه و تحلیل ابعاد فنّی، کارکردی و پژوهشی آن اختصاص دارد. سامانه مذکور نسبت به نسخه‌های پیشین، شامل «گفت‌وگو با احادیث» و «گفت‌وگو با تفاسیر»، از نظر: گستره داده‌های تحت پوشش، عمق پردازش مبتنی بر یادگیری عمیق و نیز دقّت در مستندسازی پاسخ‌ها، جهشی چشمگیر محسوب می‌شود. در این نوشتار، ضمن تبیین ضرورت به‌کارگیری هوش مصنوعی در مطالعات اسلامی، معماری سامانه، ویژگی‌های کلیدی و چشم‌اندازهای پیش روی توسعه آن بررسی خواهد شد.

اشاره

تحوّلات شتابان فنّاوری در دهه‌های اخیر، مفهوم کتابخانه را از نهادی برای نگهداری و دسترسی به منابع، به موجودیتی فعّال، پویا و مشارکت‌کننده در تولید و تکامل دانش بدل کرده است. کتابخانه نسل سوم، مرحله‌ای فراتر از خدمات هوشمند کتابخانه‌های سنّتی و همچنین فراتر از کتابخانه دیجیتال ارتقایافته به هوش مصنوعی است و در واقع، نسل جدیدی از کتابخانه است که در آن، کتابخانه به «زیست‌بوم فراهوشمند و خودتکاملی» تبدیل می‌شود و قادر است با بهره‌گیری از هوش مصنوعی عمیق، کلان‌داده‌ها، متاورس، رایانه - مغز (BCI) و سامانه‌های بافت‌محور، دانش جدید خلق کند، مسیرهای پژوهشی را پیش‌بینی نماید و تجربه‌ای چندحسی، غوطه‌ور و شخصی‌شده برای کاربر فراهم سازد. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی، مقایسه‌ای بین سه نسل کتابخانه و با محوریت اسناد فنّاورانه و منابع حوزه آینده‌پژوهی دانش، به تبیین کتابخانه نسل سوم می‌پردازد.

اشاره

با پیشرفت سریع فنّاوری‌های نوین و دیجیتال، زندگی روزمره انسان‌ها به شکل بی‌سابقه‌ای تحت تأثیر ابزارهای دیجیتال قرار گرفته است و این تحوّل گسترده، علاوه بر فرصت‌های بی‌شمار در آموزش، ارتباطات، دسترسی به اطّلاعات و توسعه مهارت‌های فردی، چالش‌های اخلاقی و اجتماعی پیچیده‌ای را نیز به همراه داشته است. در این شرایط، دانش‌آموزان به‌عنوان نسل آینده جامعه، در معرض تعامل مداوم با فضای دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های آنلاین، برنامه‌های هوشمند و ابزارهای آموزشی پیشرفته قرار دارند و بدون آموزش صحیح و هدایت مناسب، ممکن است با رفتارهای ناپسند، سوءاستفاده از اطّلاعات، نقض حریم خصوصی دیگران، کاهش مهارت‌های ارتباط انسانی، اعتیاد به فنّاوری و ضعف در تصمیم‌گیری‌های اخلاقی مواجه شوند... .

این مقاله با هدف بررسی ضرورت، اهمّیّت، روش‌ها و تأثیر آموزش اخلاق فنّاوری در مدارس، با استفاده از روش تحلیلی و مرور نظام‌مند منابع علمی و تجربی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که آموزش اخلاق فنّاوری در محیط‌های تعاملی، پروژه‌محور، مبتنی بر مطالعه موردی و شبیه‌سازی‌های اخلاقی، بیشترین اثربخشی را در شکل‌دهی رفتارهای اخلاقی و دیجیتال دانش‌آموزان دارد و معلّمان و والدین، نقش کلیدی در حمایت از این فرایند ایفا می‌کنند...

مقاله حاضر با تحلیل دقیق پیشینه علمی و شواهد تجربی، نشان می‌دهد که طراحی برنامه‌های آموزشی منطبق با سن، فرهنگ و نیازهای دانش‌آموزان، همراه با ابزارهای تعاملی و روش‌های مشارکتی، بیشترین تأثیر را در آموزش اخلاق فنّاوری دارد و تأکید دارد که آموزش، صرفاً نظری بدون فعّالیت‌های عملی و مشارکت فعّال دانش‌آموزان، نمی‌تواند نتایج مطلوب ایجاد کند. آگاهی‌بخشی درباره حقوق دیجیتال، حریم خصوصی، امنیت اطّلاعات، رفتار مسئولانه در شبکه‌های اجتماعی، استفاده معقول از بازی‌ها و سرگرمی‌های دیجیتال و نیز توسعه مهارت‌های خودکنترلی، از جمله محورهای اصلی آموزش اخلاق فنّاوری هستند که باید در برنامه‌های درسی مدارس جایگزین شوند. آینده نسل جوان، کیفیت رفتارهای اجتماعی و دیجیتال آنها و سطح مسئولیت‌پذیری فردی و جمعی در دنیای امروز و فردا، ارتباط مستقیمی با کیفیت آموزش اخلاق فنّاوری دارد و سرمایه‌گذاری در این حوزه، نه تنها یک ضرورت آموزشی، بلکه یک راهبرد کلان اجتماعی برای ارتقای فرهنگ دیجیتال و پیشگیری از آسیب‌های اخلاقی و اجتماعی است... .