اشاره

نشست علمی «تولید نرم‌افزارهای هوشمند بی‌نیاز از برنامه‌نویسی (Low-Code)، با تمرکز بر نمونه موردی: ربات هوشمند قرآن»، به بررسی تحوّلی نوین در نسبت میان فنّاوری‌های هوشمند و تولید محتوای دینی پرداخت. در این نشست، مهندس سید صابر طباطبایی یزدی با تبیین معماری‌های باز و مشارکتی، نشان داد که چگونه ابزارهای ساده، امّا درست‌طراحی‌شده می‌توانند از سطح یک نرم‌افزار شخصی فراتر رفته و به یک اکوسیستم زنده و پویا برای تولید، بازنشر و بومی‌سازی محتوا تبدیل شوند.

محور اصلی بحث، انتقال نقش کاربران از «مصرف‌کننده محتوا» به «سازنده ابزار» است؛ رویکردی که با تکیه بر ربات‌سازها، معماری‌های بدون پایگاه داده، سامانه‌های خودکار تولید متن، ترجمه و توزیع چندزبانه محتوا، امکان مشارکت گسترده طلّاب، پژوهشگران و فعّالان فرهنگی را بدون نیاز به دانش تخصّصی برنامه‌نویسی فراهم می‌کند. همچنین، ظرفیت هوش مصنوعی در احیای متون دینی، پاسخ‌گویی به سؤالات روز جوانان جهان و افزایش ضریب دیده‌شدن محتوای اصیل اسلامی در فضای وب، مورد تحلیل قرار گرفت. این نشست، افقی تازه از هم‌افزایی میان علوم انسانی اسلامی و فنّاوری‌های نوین را ترسیم کرد که می‌تواند الگوی عملی برای تولید هوشمند، کم‌هزینه و مقیاس‌پذیر محتوای دینی در زیست‌بوم دیجیتال باشد.

این نشست علمی، در تاریخ ۱۶ مهر ۱۴۰۴ در حاشیه نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم انسانی و اسلامی دیجیتال در قم در محلّ مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی برگزار شده است.

اشاره

نشست علمی «تشکیل هوشمند پرونده‌های حدیثی و شبکه احادیث با کاربست هوش مصنوعی»، روز چهارشنبه ۱۶ مهرماه ۱۴۰۴ با ارائه حجّت‌الاسلام والمسلمین علیرضا شهبازی برگزار شد. این نشست که در حاشیه «نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» برگزار گردید، یکی از چهار نشست علمی تخصّصی این رویداد بود؛ نمایشگاهی که با هدف ارائه آخرین پیشرفت‌ها و دستاوردهای فنّاورانه در حوزه علوم اسلامی و انسانی و فنّاوری‌های دیجیتال نوین و نیز ایجاد بستری برای گفت‌وگوی علمی و تخصّصی میان پژوهشگران و فعّالان این عرصه، برگزار شد.

در این جلسه، سخنران به معرّفی «پیکره حدیثی رضوان» پرداخت؛ پیکره‌ای جامع که بالغ بر یک میلیون و دویست هزار حدیث از فریقین را در برمی‌گیرد و با استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی، به‌صورت هوشمند پردازش، تحلیل و کارآمد شده است. در این پیکره، متون حدیثی همراه با تفکیک سند و متن، تطبیق منابع، تحلیل‌های رجالی و قابلیت‌های استنتاجی ارائه می‌شود و زمینه شکل‌گیری پرونده‌های هوشمند حدیثی و شبکه‌های ارتباطی میان احادیث و راویان را فراهم می‌سازد. «سامانه حدیثی ثقات» و رابطه آن با «رضوان»، از دیگر مطالب ارائه شده در این نشست علمی بود.

این دو پروژه و سایر طرح‌های مشابه، حاصل تلاش پژوهشگران مؤسّسه ناصر جامع مجتهد (نجم) است؛ مؤسّسه‌ای که از شهریور ۱۳۹۷ به‌صورت غیررسمی با هدف به‌کارگیری مرزهای فنّاوری «هوش مصنوعی توضیح‌پذیر» در فرآیند اجتهاد آغاز به کار کرده است و امروز نقشی پیشرو در توسعه ابزارهای هوشمند علوم اسلامی ایفا می‌کند.

آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی تحلیلی و بازپرداخته از سخنان ارائه‌شده در این نشست است.

اشاره

نشست علمی «پاک‌نویس؛ دستیار هوشمند نگارش فارسی»، صبح روز چهارشنبه ۱۶ مهرماه ۱۴۰۴ در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در قم برگزار شد. این نشست که در حاشیه «نمایشگاه دستاوردهای فنّاورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» برگزار گردید، یکی از چهار نشست علمی تخصّصی این رویداد بود؛ نمایشگاهی که با هدف ارائه آخرین پیشرفت‌ها و دستاوردهای فنّاورانه در حوزه علوم اسلامی و انسانی و فنّاوری‌های دیجیتال نوین و نیز ایجاد بستری برای گفت‌وگوی علمی و تخصّصی میان پژوهشگران و فعّالان این عرصه، برگزار شد.

در این نشست، مهندس سید محمد مجد به معرّفی، تبیین و بررسی ابعادِ مختلف سامانه «پاک‌نویس» پرداخت؛ سامانه‌ای که با هدف ارتقاء کیفیت نگارش متون فارسی و بر پایه استانداردهای مصوب زبان و ویرایش طراحی و توسعه یافته است. در جریان این ارائه، پیشینه شکل‌گیری پاک‌نویس و مسیر تکامل آن، تشریح شد و قابلیت‌های اصلی این دستیار هوشمند در حوزه: خطایابی املایی، نویسه‌ای، نشانه‌گذاری، ویرایشی، اعداد و واژگان مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، مورد بررسی قرار گرفت.

همچنین، نسخه‌های مختلف پاک‌نویس، از جمله افزونه Word، ویرایشگر برخط، صفحه‌کلید اندرویدی و افزونه مرورگر، همراه با تحوّلات نسخه جدید و امکانات افزوده‌شده به آن، به‌تفصیل معرّفی شد. در بخش پایانی نشست نیز حاضران به طرح پرسش‌ها و دیدگاه‌های تخصّصی خود درباره میزان اعتمادپذیری سامانه، شیوه مواجهه با اختلاف‌های ویرایشی، پردازش متون عربی و غیرفارسی و افق‌های توسعه پاک‌نویس پرداختند.

آنچه در ادامه می‌آید، اقتباسی تحلیلی و مشروح از سخنان ارائه‌کننده این نشست علمی است که بر اساس مطالب مطرح‌شده در ارائه ایشان، برای بهره‌برداری پژوهشگران، ویراستاران و علاقه‌مندان حوزه فنّاوری‌های زبان فارسی ارائه می‌شود.

اشاره

به دنبال نمایشگاه دستاوردهای فناورانه علوم اسلامی و انسانی دیجیتال که بخش جنبی همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال بود، آیین قدردانی و سپاس از شرکت‌کنندگان این نمایشگاه برگزار شد. این مراسم، با حضور رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی حجّت‌الاسلام و المسلمین دکتر محمدحسین بهرامی، معاون پژوهش مرکز نور حجّت‌الاسلام و المسلمین دکتر علی‌اکبر راشدی‌نیا و نیز معاون بازرگانی و خدمات فرهنگی نور آقای محمد قربانی برگزار گردید. مسئولان و دست‌اندرکاران همایش، به ایراد سخن پرداختند و از حاضران در جلسه تشکّر و قدردانی نمودند. همچنین، غرفه‌داران محترم نیز نکات مفیدی را درباره نمایشگاه و نیز برداشتن گام‌های بعدی مطرح کردند و در انتهاء، از همه شرکت‌کننده در نمایشگاه سپاسگزاری شد و لوح یادبودی به تمامی این عزیزان اهداء گردید.

در نوشتار حاضر، خلاصه‌ای از این مراسم را تقدیم نگاه شما خوانندگان عزیز می‌نماییم.

اشاره

بخش دوم برنامه‌های اولین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، برگزاری سه کارگروه تخصّصی بود که به بحث و بررسی پیرامون موضوعات تخصّصی مورد نظر در موضوع همایش پرداختند. این سه کارگروه، عبارت‌اند از:

• - کارگروه تخصّصی مبانی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال؛
• - کارگروه تخصّصی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال و رشته‌های علمی؛
• - کارگروه تخصّصی هوش مصنوعی و علوم اسلامی و انسانی دیجیتال.

در این نوشتار، گزارشی از مباحث مطرح‌شده در این کارگروه‌ها از نظر شما می‌گذرد.

اشاره

اولین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، به همّت پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، وابسته به مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در تاریخ ۱۷ مهرماه ۱۴۰۴ش، در شهر مقدّس قم، در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) برگزار گردید.

هدف از برگزاری این رویداد علمی و همایش ملّی، بررسی تحوّلات نوین در حوزه‌های پژوهشی علوم انسانی و مطالعات اسلامی در عصر دیجیتال و ایجاد بستری برای تبادل اندیشه‌ها و دستاوردهای دانشی در حوزه علوم انسانی و اسلامی دیجیتال و نیز بررسی مبانی نظری، روش‌ها، ابزارها و چالش‌های پیش روی محقّقان در استفاده از فنّاوری‌های دیجیتال در مطالعات علوم انسانی و اسلامی بود.

اشاره

نخستین همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال با میزبانی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و نیز مشارکت دانشگاه‌ها، نهادها، مراکز و مؤسّسات علمی و تحقیقاتی در شهر مقدّس قم برگزار شد. در همین راستا، گفت‌وگویی را با رئیس پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال نور و دبیر اجرایی این همایش ملّی آماده نموده‌ایم که از نظر شما خوانندگان محترم می‌گذرد.

در این گفت‌وگو به بیان موضوعات مهمی همچون: ضرورت تأسیس پژوهشکده نور، هدف از برگزاری همایش، سطح مشارکت مراکز و مؤسّسات علمی و پژوهشی کشور، و نیز محورها و موضوعات اصلی همایش ملّی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال، پرداخته شده است که امید است مورد استفاده علاقه‌مندان قرار گیرد.

چکیده

رایانه و فنّاوری‌های وابسته به آن، به‌ویژه هوش مصنوعی، از بزرگ‌ترین دستاوردهای بشر معاصر به شمار می‌آیند. این پدیده‌ها، توانایی انسان در فهم و شبیه‌سازی فرآیندهای ذهنی و رفتاری را به نمایش گذاشته‌اند و بسیاری را به این پرسش واداشته‌اند که آیا مرزی واقعی میان انسان و ماشین وجود دارد؟ مقاله حاضر، با رویکردی تطبیقی و میان‌رشته‌ای، به بررسی تفاوت‌های بنیادین میان «انسانِ آفرینش‌یافته از سوی خداوند» و «ماشینِ ساخته‌شده به دست بشر» می‌پردازد.

در این راستا، ابتداء توانایی‌های وجودی انسان مانند: آگاهی، اراده، خلاقیت و معنویت مورد تحلیل قرار گرفته و سپس، نشان داده می‌شود که رایانه و هوش مصنوعی، هرچند از انسان الهام گرفته و در حوزه‌هایی چون: دقّت، سرعت و پردازشِ داده از او پیشی گرفته‌اند، امّا فاقد جوهر آگاهی، احساس، اختیار و اخلاق‌اند.

در پایان، نتیجه گرفته می‌شود که انسان، موجودی الهی با ابعاد مادّی و روحانی است و هیچ مصنوعی، هر اندازه پیشرفته، نمی‌تواند جایگزین او شود؛ زیرا روح خدا در انسان دمیده شده و همین عنصر، مرز نهایی میان آفرینش الهی و ساخت بشر است.

اشاره

این پژوهش به منظور بررسی تبیین مواجهه پیشوایان دینی با نوآوری‌های عصر خویش، به روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از قرآن کریم، احادیث و تاریخ، انجام شده است. پرسش محوری آن، بررسی این مسئله است که آیا بهره‌گیری از فنّاوری‌های روز، جایگاهی در سیره معصومان (ع) و علماء شیعه داشته است؟

یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که استفاده هوشمندانه و فعّال از فنّاوری، سنّتی دیرپا و ریشه‌دار در سیره رهبران دینی است. در عصر انبیاء، نمونه‌هایی مانند: کشتی حضرت نوح (ع)، زره حضرت داوود (ع) و سد ذوالقرنین، و در عصر پیامبر اسلام (ص) و ائمه (ع)، مواردی چون: خندق، منجنیق، قنات‌سازی و تشویق به علوم تجربی، گواه این مدعاست. این سیره در دوران علماء متأخّر، از شیخ بهایی تا مراجع معاصر، با مواجهه مثبت با صنعت چاپ، رادیو، تلویزیون و در نهایت، فضای مجازی و هوش مصنوعی ادامه یافته است.

مقاله حاضر با گذر از بررسی تاریخی، فواید راهبردی فنّاوری اطّلاعات را برای تبلیغ دین برمی‌شمارد و مهمّ‌ترین چالش‌های این عرصه مانند: سطحی‌نگری، انتشار شبهات و تهدید هویت حوزوی را تحلیل می‌کند. نتیجه نهایی، آن است که انزوا از فنّاوری، مخالف سیره معصومان (ع) است و وظیفه نهادهای دینی در عصر کنونی، حضور فعّال، تولید محتوای عمیق و به خدمت‌گیری ابزارهایی مانند هوش مصنوعی در جهت ترویج دین، مبتنی بر الگویی حکیمانه و بومی است.

اشاره

به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، ششمین نشست از سلسله نشست‌های نهج‌البلاغه‌پژوهی دیجیتال در نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم برگزار شد. این جلسه، با موضوع «شناسنامه دیجیتال حدیث» و سخنرانی حجّت‌الاسلام والمسلمین استاد سید محمدکاظم طباطبایی، عضو هیأت علمی و استادیار گروه نهج‌البلاغه و رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث پژوهشگاه قرآن و حدیث انجام گرفت.

آنچه در این نوشتار می‌خوانید، خلاصه‌ای از مهمّ‌ترین مطالب مطرح‌شده و نیز گفت‌وگوی صورت‌گرفته با ایشان در حاشیه این نشست است که امیدواریم برای خوانندگان و علاقه‌مندان گرامی قابل استفاده باشد.

اشاره

به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، پنجمین نشست از سلسله نشست‌های نهج‌البلاغه‌پژوهی دیجیتال در نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم برگزار شد. این جلسه، با موضوع «فنّاوری دیجیتال و ارتقاء پژوهش‌های نهج‌البلاغه» و سخنرانی حجّت‌الاسلام والمسلمین استاد احمد غلامعلی، عضو هیأت علمی دانشگاه قرآن و حدیث و معاون پژوهشی پژوهشکده علم و معارف حدیث دارالحدیث انجام گرفت.

آنچه در این نوشتار می‌خوانید، خلاصه‌ای از مهمّ‌ترین مطالب مطرح‌شده و نیز گفت‌وگوی صورت‌گرفته با ایشان در حاشیه این نشست است که امیدواریم برای خوانندگان و علاقه‌مندان گرامی قابل استفاده باشد.

اشاره

به کوشش مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، چهارمین نشست از سلسله نشست‌های نهج‌البلاغه‌پژوهی دیجیتال در نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم برگزار شد. این جلسه، با موضوع «ظرفیت‌های فنّاوری دیجیتال و فهم نهج‌البلاغه» و سخنرانی حجّت الاسلام والمسلمین استاد عبدالهادی مسعودی، رئیس دانشگاه قرآن و حدیث و استاد گروه نهج‌البلاغه انجام گرفت.

آنچه در این نوشتار ارائه گردیده، خلاصه‌ای از مهمّ‌ترین مطالب مطرح‌شده و نیز گفت‌وگوی صورت‌گرفته با ایشان در حاشیه این نشست است که امیدواریم برای خوانندگان و علاقه‌مندان گرامی مفید باشد.

چکیده

این مقاله، به بررسی نقش و کاربرد ربات‌های گفت‌وگوگر هوش مصنوعی در مراحل مختلف پژوهش در حوزه علوم اسلامی می‌پردازد. با توجّه به سختی‌ها و مشکلاتی که پژوهشگران در طول مسیر انجام تحقیقات خود با آن مواجه هستند، استفاده از این رباتها می‌تواند افق‌های جدیدی را پیش روی پژوهشگران این عرصه بگشاید. در این نوشتار، ضمن معرّفی مهمّ‌ترین ربات‌های گفت‌وگوگر عمومی به بررسی مزایا و چالش‌های مرتبط با این ابزارها پرداخته و توصیههایی جهت استفاده بهینه از آن ارائه میگردد. هدف اصلی مقاله، ارائه راهنمایی جامع برای پژوهشگران علوم اسلامی به‌منظور بهره‌گیری بهینه از ظرفیت‌های ربات‌های گفت‌وگوگر جهت ارتقاء کیفیت و تسریع فرایندهای پژوهشی است.

اشاره

به همّت پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، نشست علمی «بررسی سند توسعه هوش مصنوعی» به تاریخ 29 آذر 1403 مصادف با هفته پژوهش، در سالن اجتماعات مرکز نور در شهر مقدّس قم برگزار گردید.

در این جلسه علمی که رئیس محترم مرکز نور، مسئولان و دست‌اندرکاران این مرکز و نیز محقّقان، مهندسان و علاقه‌مندان به مباحث مرتبط با هوش مصنوعی حضور داشتند، جناب آقای دکتر بهروز مینایی، عضو هیأت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، به‌عنوان سخنران و ارائه‌کننده، ضمن اشاره به وضعیت هوش مصنوعی در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، به بیان مباحث مرتبط با موضوع نشست پرداخت و روند تهیه سند توسعه هوش مصنوعی را تبیین نمود. ناقدان این نشست علمی، حجّت‌الاسلام والمسلمین سید مصطفی طباطبایی، مدیر گروه کتابخانه‌های دیجیتال مرکز نور و حجّت‌الاسلام والمسلمین احمد شجاعی‌فر، پژوهشگر گروه کتابخانه‌های دیجیتال نور، به نقد و بررسی مباحث مطرح شده پرداختند و بر محورهایی چون ضمانت اجرایی سند توسعه و ارزیابی آن با سایر سندهای مصوب جهانی تأکید کردند.

در ادامه، مهمّ‌ترین مطالب مطرح‌شده در این نشست علمی از نظر شما می‌گذرد.

اشاره

به مناسبت هفته پژوهش، نشست علمی «چالش‌ها و کاربردهای مدل‎های زبانی بزرگ» در تاریخ 21 آذر 1403 در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، در شهر مقدّس قم برگزار گردید.

در این جلسه علمی، جناب مهندس آقای احمد ربیعی‌زاده، معاون فنّاوری مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و همچنین مدیر آزمایشگاه هوش مصنوعی و علوم اسلامی - انسانی نور، به بیان سخن و ارائه مباحث پرداخت. ایشان ابتدا اشاره‌ای به فعّالیت‌های مرکز نور در زمینه هوش مصنوعی کرد و در ادامه، ضمن معرّفی ربات‌های گفت‌وگوگر، به تبیین چیستی مدل‌های زبانی بزرگ پرداخت و با تشریح و توضیح کاربرد آنها، به طور خاصّ به معرّفی کاربرد مدل‌های مختلف زبانی هوش مصنوعی در هر یک از حوزه‌های علوم اسلامی مبادرت ورزید و مزایا و چالش‌های به کارگیری آنها در علوم اسلامی را مورد بحث و بررسی قرار داد. بخش پایانی سخنان ایشان، به تبیین مراحل تحقیق و پژوهش و کاربردهای مدل‌های هوش مصنوعی برای هریک از مراحل تحقیق بود. در ادامه، مهمّ‌ترین مطالب مطرح‌شده در این نشست علمی از نظر شما می‌گذرد.

اشاره

به مناسبت هفته پژوهش، نشست علمی «الگوی به‌کارگیری هوش مصنوعی در علوم انسانی - اسلامی» در تاریخ 21 آذر 1403 در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در شهر مقدّس قم برگزار گردید.

ارائه این نشست علمی، بر عهده جناب آقای دکتر کاظم فولادی قلعه، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و همچنین سرپرست آزمایشگاه پژوهشی فضای سایبر دانشگاه تهران بود. ایشان ابتداء به بیان نقش و جایگاه هریک از علوم انسانی در شکل‌گیری هوش مصنوعی پرداختند و در ادامه، وضعیت کاربست هوش مصنوعی در علوم انسانی را مطرح کردند و با اشاره به الگوهای چهارگانه تولید علم از گذشته تاکنون، عصر حاضر را دوره الگوی چهارم تولید علم برشمردند که با کمک ابزارهای ماشینی و هوش مصنوعی، علم با سرعت متفاوتی، تولید، ارائه و تحلیل می‌شود.

در ادامه، مشروح مباحث مطرح‌شده در این نشست علمی از نظر می‌گذرد.

اشاره

به مناسبت هفته پژوهش، نشست علمی «تحلیل آینده هوش مصنوعی بر اساس سنّت‌های الهی» در تاریخ 24 آذر 1403 در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در شهر مقدّس قم برگزار گردید.

در این جلسه، ابتداء جناب حجّت‌الاسلام والمسلمین قاسم ترخان، با بیان این نکته که سنّت‌های الهی، همان قوانین ثابت خداوند برای مدیریت مردم و عالم هست، سنّت‌ها را به دو دسته «مطلق» و «مشروط» تقسیم کرد و در ادامه، ضمن اشاره به تعریف هوش مصنوعی، درباره آینده هوش مصنوعی، امکان تحقّق دوره تَکینگی را مطرح نمود و با طرح چهار سناریو احتمالی برای آینده، ضمن بررسی و ارزیابی آنها، پیشنهاد سناریوی تکاملی را مطرح ساخت. بر اساس حرکت تکاملی، جامعه و تاریخ به سوی تکامل در حرکت است.

سپس، حجّت‌الاسلام والمسلمین بهروز لک، به‌عنوان ناقد اوّل، ضمن بیان آیاتی از قرآن کریم و نمونه‌هایی از سنّت‌های قطعی خداوند، برخی از سناریوهای مطرح‌شده را مردود شمرد. در ادامه نیز جناب حجّت‌الاسلام والمسلمین دکتر بهرامی به‌عنوان ناقد دوم، با بیان نکاتی پیرامون هوش مصنوعی و رویکرد حوزه علمیه به آن و نیز جهت‌گیری مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در این زمینه، انتقاداتی به برخی از مسائل مطرح‌شده در نشست را ابراز داشت. در ادامه، مشروح مباحث مطرح‌شده در این نشست علمی از نظر می‌گذرد.

اشاره

این مقاله، به بررسی نقش و کاربرد ابزارهای هوش مصنوعی در مراحل مختلف پژوهش در حوزه علوم اسلامی می‌پردازد. با توجّه به حجم گسترده منابع و پیچیدگی‌های موجود در تحلیل متون دینی، استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند افق‌های جدیدی را پیش روی پژوهشگران این عرصه بگشاید. در این نوشتار، ضمن بررسی مزایا و چالش‌های مرتبط با این فنّاوری، ملاحظات اخلاقی استفاده از آن نیز مورد توجّه قرار گرفته است. هدف اصلی مقاله، ارائه راهنمایی جامع برای پژوهشگران علوم اسلامی به‌منظور بهره‌گیری بهینه از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در جهت ارتقاء کیفیت و تسریع فرایندهای پژوهشی است.

کلیدواژگان: هوش مصنوعی، علوم اسلامی، پژوهش اسلامی، ابزارهای هوش مصنوعی، کاربردهای هوش مصنوعی.

اشاره

با پیشرفت فنّاوری و ظهور دستگاه‌های هوشمند، استفاده از نرم‌افزارهای قرآنی به یکی از راه‌های مؤثّر در ترویج و فراگیری آموزه‌های قرآن کریم تبدیل شده است. این نرم‌افزارها، نه تنها دسترسی آسان به متن و تفسیر آیات الهی را فراهم می‌کنند، بلکه ابزارهای مختلفی برای آموزش و مطالعه این کتاب آسمانی به کاربران ارائه می‌دهند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، بیش از سه دهه است که در راستای تولید کتابخانه‌های دیجیتال اسلامی همّت گماشته و تاکنون تولیدات فاخر و ارزنده‌ای را تقدیم جامعه علم و پژوهش نموده است؛ از جمله می‌توان به محصولات قرآن‌محور اشاره کرد که علاقه‌مندان و مخاطبان بسیاری را جذب خود ساخته است.

این نوشتار در سه محور: نرم‌افزار، وبگاه و اپلیکیشن موبایلی، به اختصار به بررسی محصولات قرآنی این مرکز مبادرت ورزیده و به واکاوی ویژگی‌ها و قابلیت‌های این دست تولیدات ارزشمند می‌پردازد.

اشاره

سازمان آموزش کامپیوتر نور در سال 1368ش به منظور آموزش علوم کامپیوتر و مباحث مربوط به فنّاوری اطّلاعات به کلیه اقشار جامعه، به‌خصوص طلّاب حوزه‌های علمیه، تأسیس شد. این سازمان از بدو امر، با گزینش مهندسان خبره و افراد مجرب، در زمینه آموزش رایانه، توانست گام‌های بسیار مثبت و بلندی بردارد؛ به‌طوری‌که در عرض چند سال، شهرت آن به کلّ استان قم رسید و چندی بعد در کلّ کشور، زبان‌زد طلّاب محترم گردید.

این سازمان با توجّه به حمایتی که از طرف دفتر مقام معظم رهبری می‌شد، در مدّت بیش از دو دهه فعّالیت آموزشی، توانست سه میلیون نفرساعت آموزش دوره‌های مختلف نرم‌افزاری و سخت‌افزاری کامپیوتر داشته باشد. با توجّه به حضور سازمان‌های آموزشی متعدّد در سطح استان و همچنین گسترش فرهنگ استفاده از رایانه در مقوله تحقیق و پژوهش اسلامی در میان طلّاب و محقّقان، ادامه خدمات آموزشی، به سایر آموزشگاه‌ها محوّل گردید و سازمان آموزش نور، از شهریورماه سال 1390ش، منحل گردید. از آنجا که استفاده بهینه و کامل از امکانات محصولات نرم‌افزاری و وبی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نیاز به آموزش دارد، واحد آموزش محصولات نور در مرکز تأسیس شد و مشغول به فعّالیت گردید.

آنچه در ذیل می‌خوانید، گفت‌وگویی است که جهت آشنایی بیشتر خوانندگان محترم با این واحد آموزشی در مرکز نور، تهیه و تنظیم شده است.