اشاره

تحوّلات شتابان فنّاوری در دهه‌های اخیر، مفهوم کتابخانه را از نهادی برای نگهداری و دسترسی به منابع، به موجودیتی فعّال، پویا و مشارکت‌کننده در تولید و تکامل دانش بدل کرده است. کتابخانه نسل سوم، مرحله‌ای فراتر از خدمات هوشمند کتابخانه‌های سنّتی و همچنین فراتر از کتابخانه دیجیتال ارتقایافته به هوش مصنوعی است و در واقع، نسل جدیدی از کتابخانه است که در آن، کتابخانه به «زیست‌بوم فراهوشمند و خودتکاملی» تبدیل می‌شود و قادر است با بهره‌گیری از هوش مصنوعی عمیق، کلان‌داده‌ها، متاورس، رایانه - مغز (BCI) و سامانه‌های بافت‌محور، دانش جدید خلق کند، مسیرهای پژوهشی را پیش‌بینی نماید و تجربه‌ای چندحسی، غوطه‌ور و شخصی‌شده برای کاربر فراهم سازد. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی، مقایسه‌ای بین سه نسل کتابخانه و با محوریت اسناد فنّاورانه و منابع حوزه آینده‌پژوهی دانش، به تبیین کتابخانه نسل سوم می‌پردازد.

اشاره

انقلاب دیجیتال در حوزه علوم انسانی و اسلامی، ضمن فراهم‌آوردن دسترسی بی‌سابقه به منابع، چالش «انبوه دادگان» را برای پژوهشگران ایجاد کرده است. فنّاوری‌های هوش مصنوعی، به‌ویژه در شاخه پردازش زبان‌های طبیعی (NLP) و مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، راهگشای این چالش بوده و افق‌های نوینی را در تعامل مفهومی با متون کهن گشوده‌اند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، به‌عنوان یکی از نهادهای پیش‌گام در دیجیتال‌سازی منابع اسلامی، در ادامه پروژه «دستیار جامع علوم اسلامی نور»، جدیدترین دستاورد خود با عنوان سامانه هوشمند «گفت‌وگو با کتاب» را در بستر کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب) رونمایی کرده است.

این مقاله، به معرّفی این سامانه و تحلیل ابعاد فنّی، کارکردی و پژوهشی آن اختصاص دارد. سامانه مذکور نسبت به نسخه‌های پیشین، شامل «گفت‌وگو با احادیث» و «گفت‌وگو با تفاسیر»، از نظر: گستره داده‌های تحت پوشش، عمق پردازش مبتنی بر یادگیری عمیق و نیز دقّت در مستندسازی پاسخ‌ها، جهشی چشمگیر محسوب می‌شود. در این نوشتار، ضمن تبیین ضرورت به‌کارگیری هوش مصنوعی در مطالعات اسلامی، معماری سامانه، ویژگی‌های کلیدی و چشم‌اندازهای پیش روی توسعه آن بررسی خواهد شد.

اشاره

پژوهش حاضر، با هدف طراحی و تبیین معماری یک سامانه هوشمند مشاوره مبتنی بر فرهنگ و آموزه‌های اسلامی انجام شده است. با گسترش روزافزون هوش مصنوعی در حوزه سلامت روان، مدل‌های زبانی موجود به دلیل ماهیت احتمالاتی و فقدان درک عمیق از بافت فرهنگی و پروتکل‌های بالینی، با چالش‌هایی نظیر خطای تشخیصی و عدم تعهد اخلاقی مواجه هستند. در این راستا، سامانه پیشنهادی با گذار از رویکردهای صرفاً آماری، به معماری مبتنی بر هستی‌شناسی تلاش کرده است تا منطق درمانگری و استدلال بالینی را مدل‌سازی نماید. این سامانه، شامل سه زیرسیستم: پاسخگوی هوشمند، مشاوریار و مُراجع‌یار است که فرایند مشاوره را از مرحله غربالگری و پاسخگویی اوّلیه تا نظارت تخصّصی و پیگیری درمان پوشش می‌دهد. در این طرح، با تلفیق استانداردهای جهانی تشخیص با مبانی انسان‌شناختی اسلام و استفاده از ساختار سلسله‌مراتبی مسائل در ابعاد تحوّلی و اختلالی و سبک زندگی، بستری برای ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده فراهم گردیده است. نتایج نشان می‌دهد که استفاده از گراف‌های دانش و هستی‌شناسی‌ها، به افزایش تفسیرپذیری سامانه و کاهش خطا و همسویی مداخلات با ارزش‌های بومی و دینی منجر می‌شود. این سامانه، الگویی نوین از تعامل انسان و فنّاوری را ارائه می‌دهد که در آن، هوش مصنوعی، نه جایگزین مشاور، بلکه به‌عنوان ابزاری برای ارتقاء کیفیت و عدالت در دسترسی به خدمات سلامت روان عمل می‌کند.

اشاره

در عصر فنّاوری‌های دیجیتال، مواجهه با حجم انبوه و روزافزون پرسش‌ها و شبهات دینی، رویکردهای سنّتی پاسخگویی به چالش کشیده شده‌اند و دسترسی سریع و معتبر به پاسخ‌های دینی، به نیازی اساسی تبدیل شده است. مرکز ملّی پاسخگویی به سؤالات دینی، وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، با اتکا به بیش از دو دهه تجربه و گنجینه‌ای منحصربه‌فرد از دادههای پرسمانی، پروژه بلندمدّت «هوشمندسازی پاسخگویی» را از سال ۱۳۹۸ کلید زد. تحقّق کامل این پروژه، علاوه بر اینکه برای پرسشگران دسترسی ۲۴ساعته به پاسخ‌های معتبر فراهم می‌کند، به کاهش حجم مراجعات در سامانه‌های پاسخگویی نیز کمک خواهد کرد.

آنچه در این نوشتار می‌آید، نگاهی است به قابلیت‌های علمی و فنّی چت‌باتِ «دین‌دان»، دستیار پاسخگویی هوشمند به سؤالات دینی که امید است مورد استفاده خوانندگان عزیز قرار گیرد.

اشاره

آبان‌ماه سال ۱۴۰۴ش، شاهد رونمایی یکی دیگر از محصولات نوآورانه در حوزه علوم اسلامی بودیم. چت‌بات «گفت‌وگو با تفاسیر» به‌عنوان یک دستیار هوشمند در «پایگاه جامع قرآن» راه‌اندازی شد و در اختیار پژوهشگران قرآن و تفسیر قرار گرفت. در این مقاله، با بررسی این محصول که نتیجه همکاری گروهی از متخصّصان علوم دینی، مهندسان هوش مصنوعی و طراحان تجربه کاربری است، به کارکردها، چالش‌های فنّی و علمی و راهکارهای بهبود تعامل کاربران با این ابزار پرداخته می‌شود. این نوشتار با هدف ترویج آگاهی از: ویژگی‌ها، امکانات و محدودیت‌های این سامانه نگاشته شده است.

اشاره

همایش «گفت‌وگوگرهای هوشمند اسلامی و آینده پژوهش‌های دینی»، به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی «نور» در تاریخ ۲ دی‌ماه ۱۴۰۴ش در قم برگزار شد. این نشست، با هدف تبیین ظرفیت‌ها، کارکردها و چالش‌های فنّاوری‌های گفت‌وگومحور هوش مصنوعی در عرصه علوم اسلامی شکل گرفت و به بررسی تحوّلات نوین در روش و معرفت‌شناسی پژوهش دینی پرداخت. در آغاز مراسم، حجّت‌الاسلام دکتر بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با اشاره به تجربه سه دهه فعّالیت دیجیتال این مرکز، بر ضرورت ورود هوشمندانه حوزه به گام دوم تحوّل پژوهش تأکید کرد. سپس، حجّت‌الاسلام والمسلمین عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، ضمن تبیین فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی، بر لزوم سیاست‌گذاری، شفافیت و صیانت از مرجعیت علمی تأکید نمود. در بخش دوم همایش نیز طیّ پنج برنامه تخصّصی، کارشناسان به معرّفی و بررسی چت‌بات‌های اسلامی و دستاوردهای جدید این حوزه پرداختند. آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی از این رویداد علمی است.

روح بلند پیشوای بزرگ ملّت شریف ایران و آزادی‌خواهان جهان و امت اسلامی، حضرت آیت‌الله العظمی امام خامنه‌ای (قدّس الله نفسه الزّکیة) در سحرگاه روز جمعه ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، به ملکوت اعلی پیوست و به تأسّی از جدّ بزرگوارشان، امام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، جام نوشین شهادت را عاشقانه سرکشید و به لقاء پروردگارش شتافت و این‌گونه یکی از تلخ‌ترین حوادث روزگار برای ملّت انقلابی ایران رقم خورد و امام خامنه‌ای عزیز به دست شقی‌ترین دولت‌های استکباری زمان، به آرزوی دیرین خویش نایل آمد.

چکیده

این مقاله، به تحلیل مسیر تحوّل حدیث‌پژوهی در بستر فنّاوری‌های نوین می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه هوش مصنوعی توانسته پژوهش در متون روایی را از مرحله جست‌وجوی سنّتی واژه‌محور به تعامل معنایی و گفت‌وگویی ارتقاء دهد. تمرکز پژوهش، بر سامانه «گفت‌وگو با احادیث نور» است که با بهره‌گیری از پردازش زبان طبیعی و جست‌وجوی معنایی، امکان طرح پرسش به زبان طبیعی و دریافت پاسخ مستند را فراهم می‌سازد.

در این نوشتار، سعی شده با بررسی ظرفیت‌ها و چالش‌های این سامانه، ضرورت حرکت به سوی چت‌بات حدیثی تخصّصی، با رویکردی میان‌رشته‌ای تبیین شود. همچنین در پایان، مدل پیشنهادی برای تکامل ایمن و علمی این سامانه ارائه شده که بر ترکیب سه مؤلّفه: بازیابی معنایی، استدلال تبیینی و اعتبارسنجی نقلی استوار است؛ مدلی که می‌تواند مبنایی برای شکل‌گیری نسل جدید دستیارهای پژوهشی هوش مصنوعی در علوم اسلامی باشد.

اشاره

به دنبال برگزاری آیین رونمایی از نرم‌افزار جامع الأحادیث - نسخه 4، بر آن شدیم تا نگاهی گذرا به محتوا و قابلیت‌های این محصول ارزشمند و کاربردی داشته باشیم. ازاین‌رو، مقاله حاضر که به کوشش حجّت‌الاسلام والمسلمین باشتنی، مدیر گروه حدیث و رجال مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) سامان یافته، ارائه می‌شود. امید است مورد استفاده خوانندگان عزیز قرار گیرد.

اشاره

آیین رونمایی از نرم‌افزار «جامع الأحادیث - نسخه چهارم» در روز دوشنبه، هفدهم شهریور 1404ش در سالن اجتماعات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، با حضور جمعی از طلّاب، فضلا و پژوهشگران حوزه و به‌ویژه با حضور محقّقان عرصه علوم حدیث و نیز با حضور برخی مسئولان مراکز فرهنگی و پژوهشی، در قم برگزار شد.

در این جلسه، ابتداء جناب حجّت‌الاسلام و المسلمین آقای باشتنی، مدیر گروه حدیث و رجال مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، به بیان انگیزه‌ها و اهداف تولید نسخه جدید نرم‌افزار جامع الأحادیث پرداخت و قابلیت‌ها و امکانات این برنامه را تشریح کرد.

در ادامه مراسم، جناب حجّت‌الاسلام و المسلمین بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با اشاره به پیشینه فعّالیت‌های مرکز، بر اهمّیّت تولید نرم‌افزارهای تخصّصی در خدمت حوزه‌های علمیه تأکید نمود. وی گفت: «رسالت اصلی این مرکز، آسان‌سازی دسترسی محقّقان به منابع اصیل و ایجاد تحوّل در روش‌های پژوهش دینی است.» دکتر بهرامی ضمن معرّفی قابلیت‌های نرم‌افزار جدید حدیثی، آن را گامی مهم در ارتقاء پژوهش‌های اسلامی دانست و افزود: «این مرکز با بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین، درصدد است میراث حدیثی اهل‌بیت (ع) را به شیوه‌ای روزآمد در اختیار محقّقان و دانش‌پژوهان قرار دهد.»

سخنران و میهمان ویژه این مراسم، حضرت آیت‌الله اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه کشور بود که ضمن تبریک میلاد پیامبر اعظم (ص) و امام صادق (ع)، به نقش بی‌بدیل حضرت رسول اکرم (ص) در بنیان‌گذاری تمدّنی نوین اشاره کرد و اظهار داشت که رسالت حوزه امروز، پیروی از سیره معرفتی و اخلاقی پیامبر است. وی در ادامه، با اشاره به تحوّلات فنّاوری و ظهور هوش مصنوعی، این پدیده را دارای ابعاد علمی، معرفتی، اجتماعی و اخلاقی دانست و تصریح کرد: «حوزه‌های علمیه باید هم‌زمان با بیم‌ها و امیدها، با ارائه نظریه و تدوین اسناد راهبردی، نقش فعّالی در هدایت این عرصه ایفا کنند.»

در پایان این جلسه، از نرم‌افزار جامع الأحادیث نسخه 4، با حضور میهمانان رونمایی شد. در این نوشتار، گزارش برگزاری این مراسم و گزیده بیانات سخنرانان برنامه، ارائه می‌شود.

اشاره

در آستانه میلاد سراسر نور امام علی (ع)، از نسخه سوم نرم‌افزار دانشنامه علوی رونمایی شد. این مراسم، ابتداء در تاریخ 20 دی‌ماه 1403، در شهر قم و در مؤسّسه آل‌البیت (ع) با حضور حجّت‌الاسلام والمسلمین شهرستانی، و نیز در تاریخ 25 دی‌ماه، هم‌زمان با میلاد حضرت امیر مؤمنان (‌ع)، در شهر نجف اشرف و در حرم مطهر آن حضرت برگزار شد. در ادامه، گزارش مختصری از محتوای این دو آیین رونمایی ارائه می‌گردد.

سخن نخست

خورشید پرفروغِ عدالت و دانش، امیرمؤمنان علی (ع)، همواره کانون تأمّلات عمیق پژوهشگران و اندیشمندان بوده است. این شخصیت بی‌بدیل و جامع کمالات، در ساحت‌های گوناگون فردی، اجتماعی، علمی و معنوی، همچون مشعل فروزان هدایت، راهنمای بشریت به سوی قله‌های رفیع انسانیت بوده است. گنجینه گران‌بهای روایات، سرشار از تأکید بر فضایل منحصربه‌فرد آن حضرت است و از دیرباز تا کنون، قلم‌ها در وصف منقبت او به رقص درآمده و طومارها به مدح او آراسته شده است.

یکی از بارزترین جلوه‌های این شخصیت تابناک، دریای بیکران علم الهی اوست. پیامبر رحمت (ص) در حدیث شریف «أنا مدینة العلم وعلی بابها فمن أراد العلم فلیأت الباب» (1)، حضرت علی (ع) را به مثابه دروازه شهر علم خویش معرّفی نموده است. این حدیث متواتر که در منابع معتبر شیعه و اهل‌سنّت نقل شده، گواهی روشن بر اشراف کامل آن حضرت بر معارف وحیانی و علوم الهی است. پژوهش‌های متعدّد عالمان حدیث، بر صحّت سند و دلالت این حدیث نورانی، مهر تأیید زده‌اند.

میراث علمی امیر مؤمنان (ع)، نه تنها در زمان حیات ایشان، بلکه در طول تاریخ اسلام، همواره مورد توجّه و استناد علماء و اندیشمندان بوده است.

اندیشه‌های عمیق و کامل ایشان در حوزه‌های مختلف علوم اسلامی، از جمله: تفسیر قرآن، فقه، کلام، اخلاق و حکمرانی، به‌عنوان منبعی غنی و الهام‌بخش برای پژوهشگران و متفکّران به شمار می‌رود. در عصر حاضر نیز با توجّه به پیچیدگی‌ها و چالش‌های فکری و اجتماعی موجود، بازخوانی و بهره‌گیری از میراث علمی امام علی (ع) به منظور ارائه راهکارهای مناسب و کارآمد، امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد. تحلیل و تبیین اندیشه‌های ایشان با روش‌های علمی و با در نظر گرفتن نیازهای جامعه امروز، می‌تواند نقشی اساسی در پیشبرد فرهنگ و تمدّن اسلامی و حلّ معضلات بشری ایفا کند.

نهج‌البلاغه، گنجینه‌ای بی‌بدیل از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های امیرمؤمنان علی (ع) است که سید رضی در قرن چهارم هجری آن را گردآوری نمود. این کتاب شریف، فراتر از یک مجموعه ادبی، بازتابی از آموزه‌ها، سیره و اندیشه‌های والای امام علی (ع) و اثری ماندگار در عرصه ادب و اندیشه اسلامی است. فصاحت و بلاغت بی‌نظیر کلام امام (ع)، در کنار عمق معانی و مضامین، آن را به اثری جاودانه و بی‌بدیل تبدیل کرده است.

سید رضی، در مقدّمه خود، به دو انگیزه اصلی برای گردآوری این اثر اشاره می‌کند: نخست، حفظ و ارائه زیبایی‌های کلام و اسلوب ادبی بی‌نظیر امیرمؤمنان (ع) به‌عنوان سرچشمه و معیار فصاحت و بلاغت، و دوم، شناساندن قدر و جایگاه والای ایشان در تمامی عرصه‌های دانش و فضیلت. او می‌دانست که نهج‌البلاغه، با وجود گستردگی، تنها بازتاب بخش محدودی از اندیشه‌های غنی و وسیع امیرمؤمنان (ع) است.

نهج‌البلاغه، با وجود اینکه گزیده‌ای از سخنان و اندیشه‌های امام علی (ع) است، امّا به دلیل عمق و غنای محتوا، دریچه‌ای گسترده به سوی گنجینه معارف اسلامی می‌گشاید. این کتاب شریف، مباحث متنوّعی در حوزه‌های: عقاید، اخلاق، فقه، تفسیر، حکمرانی و مسائل اجتماعی را در بر می‌گیرد و امام علی (ع) در کلام خود، با استفاده از روش‌های استدلالی متنوّع و زبانی شیوا، به تبیین اصول و مبانی دین اسلام، ترویج ارزش‌های اخلاقی و انسانی، و ارائه راهکارهایی برای مسائل فردی و اجتماعی پرداخته است.

گفتنی است که مقاله حاضر، بر اساس اطّلاعات ثبت‌شده در نرم‌افزار «دانشنامه علوی - نسخه 3» تهیه و تنظیم شده است.

اشاره

به همّت واحد آموزش مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، در تاریخ شنبه 24 آذرماه سال 1403 وبینار معرّفی «نرم‌افزار دانشنامه فرق و مذاهب» در سالن اجتماعات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) به شکل حضوری و مجازی برگزار شد.

ارائه‌دهنده وبینار این محصول فاخر، جناب حجّت‌الاسلام والمسلمین حمیدرضا شیرملکی، مدیر علمی گروه علوم عقلی معاونت پژوهش مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) بود که طیّ آن، ضمن اشاره به محتوا و امکانات بخش کتابخانه، به معرّفی قابلیت‌های بخش درختواره پرداخت و امکانات متنوّع این بخش را مورد بحث و بررسی قرار داد.

گزارش ذیل، مشروح این وبینار علمی است که از نظر خوانندگان عزیز می‌گذرد.

اشاره

مراسم رونمایی از نرم‌افزار «کتابخانه کتب مرجع - نسخه دوم» در روز پنج‌شنبه، هشتم آذر 1403 در سالن اجتماعات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با حضور جمعی از طلّاب، فضلا و پژوهشگران حوزه متون مرجع و برخی مسئولان مراکز فرهنگی و پژوهشی، در قم برگزار شد.

در این جلسه، ابتداء جناب حجّت‌الاسلام والمسلمین فریدون سبحانی، مسئول پروژه کتابخانه کتب مرجع، در سخنان کوتاهی به انگیزه‌ها و اهداف تولید نرم‌افزار کتابخانه کتب مرجع پرداخت و منابع مورد استفاده در برنامه و فرایند تولید آن را توضیح داد.

در ادامه، جناب حجّت‌الاسلام والمسلمین بهرامی، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، با اشاره به دستاوردهای مرکز نور، به مهمّ‌ترین محصولات و تولیدات این مرکز در سکوهای رومیزی، موبایلی و وب اشاره کرد و همچنین، به برنامه‌ها و محصولات در حال توسعه نیز پرداخت.

سخنران ویژه اوّل این مراسم، جناب آقای دکتر غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملّی ایران، با تأکید بر اهمّیّت کتب مرجع در تحقیقات و پژوهش‌ها، به لزوم استفاده بهینه از ظرفیت‌های فراهم‌شده به واسطه دیجیتالی‌شدن منابع اشاره نمود و خاطرنشان کرد که توجّه به آسیب‌های احتمالی ناشی از فضای مجازی نیز ضروری است.

سخنران ویژه دوم، جناب حجّت‌الاسلام والمسلمین آقای رسول جعفریان، با تحسین تلاش‌های مرکز نور برای تسهیل دسترسی به منابع و متون و میراث علمی در حوزه علوم اسلامی، به بیان برخی چالش‌های موجود پیش روی محقّقان در استفاده از منابع دیجیتال و موانع بهره‌برداری بهینه از فنّاوری‌های نوین پرداخت. در پایان این جلسه، با حضور مهمانان ویژه، از نرم‌افزار «کتابخانه کتب مرجع - نسخه2» رونمایی شد.

گزارشی که در ذیل می‌آید، نگاهی است به آنچه در این مراسم رونمایی مطرح گردید و امید است مورد استفاده علاقه‌مندان قرار گیرد.

سخن نخست

هدف این نوشتار، بیان محتوا و قابلیت‌های پژوهشی نرم‌افزار «کتابخانه کتب مرجع - نسخه2» است که روز پنج‌شنبه هشتم آذرماه 1403 در مرکز نور رونمایی شد.

کتابخانه کتب مرجع نسخه دوم، در موضوع ارائه کتاب‌های مرجع در علوم اسلامی می‌باشد. نسخه یک این برنامه، به نام«فرهنگ اصطلاحات علوم» انتشار یافته بود. چون در نظر داشتیم، کتب مرجع به ترتیب، دسته‌دسته تولید شود، به همین جهت، ایده نسخه یک آن، سال 1390 مطرح گردید و خرید کتاب و مقدّمات آن نیز انجام شد. در سال 1394، محصولی به نام «فرهنگ اصطلاحات علوم» تولید شد که حاوی 97 عنوان در 157 جلد کتاب بود و اکثر قریب به اتّفاق آن منابع، در نسخه جدید هم موجود است.

با توجّه به تأخیرافتادن تولید نسخه جدید، تصمیم گرفتیم نسخه جدید، مجموعه انواع کتب مرجع را در بر داشته باشد. بدین جهت، نام آن را به «کتابخانه کتب مرجع» تغییر دادیم.

سخن نخست

بزرگداشت شخصیت‌های بزرگ اسلامی و حفظ میراث ارزشمند ایشان، یکی از رسالت‌های مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) است. در همین راستا، پس از برگزاری همایش «مرجعیت شیعه، حکمرانی و تمدّن اسلامی؛ با محوریت واکاوی اندیشه‌های مرحوم آبت الله العظمی سید عبدالحسین نجفی لاری» در ۱۹ اردیبهشت‌ماه، مجموعه آثار و تألیفات این عالم بزرگ، در قالب نرم‌افزار تولید شد و در اختیار علاقه‌مندان و محقّقان رشته‌های مختلف علوم اسلامی قرار گرفت.

آیین رونمایی از این نرم‌افزار، شنبه 14 مهرماه 1403، با حضور حجّت‌الاسلام والمسلمین دکتر ابراهیم کلانتری، تولیت آستان مقدّس احمدی و محمدی(علیهماالسلام) و آبت الله لطف‌الله دژکام، نماینده ولیّ فقیه در استان فارس و امام جمعه شیراز، و حجّت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدحسین بهرامی، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، در سالن شهید آبت الله دستغیب در حرم مطهر شاهچراغ برگزار شد.

گفتنی است، نرم‌افزار «مجموعه آثار علّامه مجاهد آبت الله العظمی سید عبدالحسین لاری»، شامل متن ۱۲ عنوان در ۱۵ جلد کتاب از آثار علّامه و دیگر آثار مرتبط با ایشان، در موضوع: اصول فقه، فقه اسلامی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است. کتاب‌های: تقریرات فی أصول الفقه، التعلیقة علی فرائد الأصول، التعلیقة علی ریاض المسائل، حاشیة المکاسب، مجموعه رسائل، مجموعه مقالات، معارف السلمانی بمراتب خلفاء الرحمانی، ولایت فقیه (سیری در افکار و مبارزات آبت الله سید عبدالحسین لاری)، مشروطه مشروعه، اسناد و مکاتبات آبت الله سید عبدالحسین لاری، امانتدار پیامبران (نقش آبت الله سید عبدالحسین لاری در مبارزات اسلامی قرن اخیر) و مهاجر إلی الله (سیری در زندگی‌نامه آبت الله سید عبدالحسین لاری)، از منابع مهمی است که در این کتابخانه دیجیتالی آمده است.

بهره‌مندی از موتور جست‌وجوی پیشرفته نور با قابلیت‌های اولویت‌دهی پیشرفته به پاسخ‌ها، پالایش نتایج جست‌وجو بر اساس: کتاب، موضوعات، پدیدآور و زبان، انعطاف در برابر پیشوند و پسوند کلمات، محدودکردن جست‌وجو به آیات، روایات و اشعار موجود در متون، امکان ایجاد میز پژوهشی جهت انجام و ثبت پژوهش‌های کاربر، ارتباط واژگان متن با چند دوره لغت‌نامه به همراه قابلیت جست‌وجو و دسته‌بندی مبتنی بر ریشه، از امکانات فنّی و تحقیقاتی این نرم‌افزار ارزشمند محسوب می‌شود.

اشاره

با پیشرفت فنّاوری و ظهور دستگاه‌های هوشمند، استفاده از نرم‌افزارهای قرآنی به یکی از راه‌های مؤثّر در ترویج و فراگیری آموزه‌های قرآن کریم تبدیل شده است. این نرم‌افزارها، نه تنها دسترسی آسان به متن و تفسیر آیات الهی را فراهم می‌کنند، بلکه ابزارهای مختلفی برای آموزش و مطالعه این کتاب آسمانی به کاربران ارائه می‌دهند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، بیش از سه دهه است که در راستای تولید کتابخانه‌های دیجیتال اسلامی همّت گماشته و تاکنون تولیدات فاخر و ارزنده‌ای را تقدیم جامعه علم و پژوهش نموده است؛ از جمله می‌توان به محصولات قرآن‌محور اشاره کرد که علاقه‌مندان و مخاطبان بسیاری را جذب خود ساخته است.

این نوشتار در سه محور: نرم‌افزار، وبگاه و اپلیکیشن موبایلی، به اختصار به بررسی محصولات قرآنی این مرکز مبادرت ورزیده و به واکاوی ویژگی‌ها و قابلیت‌های این دست تولیدات ارزشمند می‌پردازد.

اشاره

آسان‌سازی و سرعت‌بخشی دسترسی به منابع در نرم‌افزارهای دیجیتال در مقایسه با منابع مکتوب و چاپی، مقرون‌به‌صرفه‌بودن و نیز کم‌حجم‌بودن کتابخانه‌های الکترونیکی، لزوم استفاده از محصولات نرم‌افزاری را دوچندان ساخته و در عمل، روند تحصیل و تحقیق را برای طلّاب، دانشجویان، اساتید و محقّقان گرامی، تسریع و تسهیل نموده است. در همین راستا، هم‌زمان با آغاز ایام تحصیلی حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌های کشور، به معرّفی چند محصول از محصولات کاربردی و فاخر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) می‌پردازیم.

اشاره

گسترش استفاده از حامل‌های همراه، مانند گوشی‌های تلفن همراه، موجب گردیده که مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی به تولید این دست از محصولات نیز اقدام نماید. به طور کلّی، این مرکز تاکنون بیش از 60 نرم‌افزار همراه در حوزه‌های مختلف علوم و معارف اسلامی تولید و عرضه کرده است.

امکانات مشترک این نوع نرم‌افزارها عبارت‌اند از: نمایش متن، فهرست مطالب، جست‌وجو در متن، رابط کاربری مناسب، تنظیمات متنوّع نمایشی و امکان به‌روزرسانی برنامه از طریق اینترنت.

در این نوشتار، به معرّفی مهمّ‌ترین محصولات موبایلی نور می‌پردازیم.

چکیده

علوم اسلامی دیجیتال، در حقیقت شاخه خاصّی از علوم انسانی دیجیتال است که به کاربست فنّاوری‌های نوین اطّلاعات در حوزه علوم اسلامی می‌پردازد. از جمله فواید اصلی علوم انسانی دیجیتال، می‌توان به افزایش دقّت و سرعت در پژوهش‌ها، تحلیل بهتر داده‌ها، تسهیل مشارکت و نوآوری در پژوهش اشاره کرد. با به‌کارگیری فنّاوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی در پژوهش‌های اسلامی، می‌توان به این ویژگی‌های ارزشمند علوم انسانی دیجیتال در حوزه پژوهش‌های اسلامی دست یافت. در کنار برخی از مراکز داخلی، مؤسّسات متعدّدی در غرب با اهداف مختلفی به طور تخصّصی بر روی موضوع علوم اسلامی دیجیتال تمرکز دارند که غالباً به نحوی زمینه استشراق دیجیتال را فراهم می‌کنند. شناسایی این مراکز و فعّالیت‌ها، هم از نظر جنبه‌های پژوهش اسلامی و هم از نظر سیاست‌گذاری پژوهشی، تأثیر بسزایی در توسعه دیدگاه‌ها خواهد داشت. در این مقاله، به معرّفی اجمالی مراکز و پروژه‌های شاخص در این زمینه پرداخته شده است.