چکیده

گسترش فنّاوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، بسیاری از فرایندهای پژوهش علمی را متحوّل کرده است. یکی از مهمّ‌ترین حوزه‌هایی که تحت‌تأثیر این تحوّل قرار گرفته، مدیریت منابع و استناددهی علمی است. روش‌های سنّتی استناددهی به دلیل وابستگی به ورود دستی اطّلاعات، احتمال بالای خطا و پیچیدگی استانداردهای مختلف ارجاع، همواره یکی از چالش‌های اصلی پژوهشگران بوده‌اند (اندرسون، ۲۰۱۹). در این میان، سامانه‌های مدیریت منابع مانند پژوهیار می‌توانند با بهره‌گیری از فنّاوری‌های هوش مصنوعی، بسیاری از مشکلات پژوهشگران را برطرف کنند. پژوهیار به عنوان یک نرم‌افزار بومی مدیریت منابع علمی، ظرفیت بالایی برای حرکت به‌سوی پژوهش هوشمند دارد. این مقاله با رویکردی تحلیلی، نقش هوش مصنوعی در آینده استناددهی علمی و جایگاه پژوهیار را در تحوّل پژوهش دانشگاهی ایران بررسی می‌کند.

چکیده

پایگاه کتابخانه دیجیتال نور (noorlib.ir)، طیّ سال‌های فعّالیت خود، با هدف ایجاد کتابخانه‌ای جامع از منابع علوم اسلامی و تسهیل دسترسی پژوهشگران به آثار معتبر شکل گرفته است. با گسترش نیازهای پژوهشی و تحوّل فنّاوری‌های اطّلاعاتی، این پایگاه نیز وارد مرحله‌ای جدید از توسعه شده و چشم‌انداز آن از یک کتابخانه تخصّصی علوم اسلامی، به ایجاد زیرساختی جامع برای پژوهش در علوم انسانی ارتقاء یافته است. توسعه دامنه منابع، همکاری با کتابخانه‌های بزرگ کشور، بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین همچون هوش مصنوعی و OCR ، ارائه خدمات پژوهشی نوین، همگرایی با سایر پایگاه‌های علمی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و ایفای نقش به‌عنوان هسته مرکزی خدمات کتابخانه‌ای، از مهمّ‌ترین محورهای این تحوّل به شمار می‌رود. در این نوشتار، مهمّ‌ترین برنامه‌ها و افق‌های پیش روی پایگاه نورلایب معرّفی می‌شود.

اشاره

پایگاه کتابخانه دیجیتال نورلایب، به عنوان یکی از مهمّ‌ترین زیرساخت‌های پژوهشی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (مرکز نور)، نقشی مؤثّر در دسترس‌پذیرکردن منابع علوم اسلامی و علوم انسانی برای پژوهشگران، استادان، دانشجویان، طلّاب و مراکز علمی ایفا می‌کند. در این گفت‌وگو، محمدحسین اصلانی، مدیر عرضه معاونت بازرگانی و خدمات فرهنگی مرکز نور، ضمن معرّفی خدمات و ظرفیت‌های نورلایب، به تشریح شیوه‌های ارائه خدمات به کاربران حقیقی و سازمانی، تنوّع منابع فارسی و عربی، امکانات پژوهشی، نسخه‌های چاپ سنگی، ابزارهای هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی و قابلیت «گفت‌وگو با کتاب» می‌پردازد.

وی همچنین با تبیین مزیت‌های رقابتی نورلایب، از جمله: استنادپذیری علمی، گستره منابع، توسعه مستمرّ خدمات و برنامه‌های آینده، چشم‌انداز این پایگاه را به‌عنوان سکویی جامع برای پژوهش در علوم اسلامی و علوم انسانی ترسیم می‌کند.

اشاره

در عصر حاضر که داده‌ها و اطّلاعات با سرعتی بی‌سابقه تولید و مبادله می‌شوند، مرز بین دسترسی آسان و نقض حقوق پدیدآورندگان، بسیار باریک و حسّاس شده است. کتابخانه‌ها و پایگاه‌های علمی دیجیتال، به‌عنوان گنجینه‌های دانش، نقشی راهبردی در این عرصه ایفا می‌کنند و در این میان، مسئله «مالکیت معنوی» به یکی از دغدغه‌های اساسی و غیرقابل‌انکار بدل شده است. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با در اختیار داشتن مجموعه‌ای عظیم از متون کهن و معاصر، خود را در خطّ مقدّم این مسئولیت خطّیر می‌بیند؛ امّا این مرکز چگونه از حقوق مؤلّفان و ناشران صیانت می‌کند؟ و چه سازوکاری برای جلب اعتماد جامعه علمی دارد؟

مصاحبه پیش رو، فرصتی است برای کندوکاو در لایه‌های پنهان این فرایند حیاتی. به همین مناسبت، با جناب آقای سید مصطفی موسوی، مدیر گروه مالکیت معنوی و خدمات فرهنگی، به گفت‌وگو نشسته‌ایم تا از نزدیک، مسائل، چالش‌ها و راهکارهای مرتبط با مالکیت معنوی منابعی را که در وبگاه نورلایب و سایر محصولات مرکز به کار گرفته می‌شوند، بررسی کنیم.

اشاره

هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، شیوه تولید، سازمان‌دهی و بهره‌برداری از دانش را دگرگون کرده و کتابخانه‌های دیجیتال نیز از این تحوّل بی‌نصیب نمانده‌اند. «کتابخانه دیجیتال نور» (نورلایب) به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های تخصّصی علوم اسلامی و علوم انسانی، طیّ سال‌های گذشته با بهره‌گیری از فنّاوری‌های هوش مصنوعی، گام‌های مهمی در هوشمندسازی خدمات پژوهشی برداشته است. در همین راستا، گفت‌وگویی را با جناب مهندس احمد ربیعی‌زاده، معاون فنّی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی ترتیب دادیم که امید است مورداستفاده خوانندگان و علاقه‌مندان این مباحث قرار گیرد.

در این گفت‌وگو، ضمن مرور روند شکل‌گیری و توسعه نورلایب، به مهمّ‌ترین کاربردهای هوش مصنوعی در پردازش و غنی‌سازی متون، بازیابی هوشمند اطّلاعات، تحلیل استنادات، پیونددهی منابع، تولید محتوای علمی و طراحی سامانه‌های گفت‌وگوی هوشمند پرداخته می‌شود. همچنین، چشم‌انداز توسعه دستیارهای پژوهشی مبتنی بر هوش مصنوعی، شخصی‌سازی محیط پژوهش، بهره‌گیری از عامل‌های هوشمند (AI Agents) و امکان تعامل طبیعی پژوهشگر با منابع علمی، از دیگر محورهای این مصاحبه است.

در پایان نیز با تأکید بر ضرورت رعایت اخلاق پژوهش، اعتبارسنجی علمی و ارتقای سواد هوش مصنوعی، فرصت‌ها و چالش‌های به‌کارگیری این فنّاوری در پژوهش‌های علوم اسلامی و علوم انسانی مورد بررسی قرار می‌گیرد. این گفت‌وگو تصویری روشن از مسیر تحوّل کتابخانه‌های دیجیتال و آینده پژوهش در عصر هوش مصنوعی ارائه می‌دهد.

چکیده

این نوشتار به تبیین ضرورت گردآوری، سامان‌دهی و عرضه یکپارچه آثار شخصیت‌های علمی، به‌ویژه اندیشمندان مسلمان و شیعه، و معرّفی رویکرد جدید مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی در این زمینه می‌پردازد. بر اساس رویکرد «منظومه فکری»، شناخت صحیح اندیشه یک متفکّر، تنها از طریق مطالعه جامع آثار او، اعمّ از: کتاب‌ها، مقالات، نامه‌ها، یادداشت‌ها، سخنرانی‌ها و سایر اسناد مرتبط امکان‌پذیر است. در همین راستا، تولید مجموعه آثار شخصیت‌ها به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های مهم پژوهش‌های علمی مطرح می‌شود. این ضرورت، در مورد میراث علمی شیعه اهمّیّت بیشتری دارد؛ زیرا عرضه نظام‌مند آثار دانشمندان شیعه می‌تواند سهم واقعی آنان را در شکل‌گیری و توسعه علوم اسلامی آشکار سازد و به معرّفی بهتر این میراث در مجامع علمی کمک کند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی طیّ سال‌های گذشته با تولید بیش از ۲۰۰ نرم‌افزار شخصیت‌محور، تجربه ارزشمندی در این حوزه فراهم کرده است. بااین‌حال، تحوّلات فنّاوری و گسترش فضای وب، زمینه گذار از نرم‌افزارهای رومیزی به صفحات وبی شخصیت‌محور را پدید آورده است. این صفحات با بهره‌گیری از امکاناتی همچون: ارائه انواع قالب‌های اطّلاعاتی، دسترسی به نسخه‌های خطّی، عرضه چاپ‌های متعدّد، به‌روزرسانی مستمرّ، استفاده از هوش مصنوعی و بهره‌مندی از زیرساخت نورلایب، افق تازه‌ای را در حفظ، معرّفی و پژوهش درباره میراث علمی جهان اسلام پیش روی پژوهشگران قرار می‌دهند.

چکیده

کتابخانه‌های دیجیتال در عصر حاضر، نقشی فراتر از انبار اطّلاعات پیدا کردهاند و به‌مثابه نهادهای راهبردی در هدایت پژوهش‌های علمی عمل می‌کنند. یکی از چالش‌های اساسی این کتابخانه‌ها، تدوین سیاست‌های شفاف و عملیاتی برای انتخاب منابع است؛ سیاستهایی که از یک‌سو، پاسخگوی نیازهای متنوّع کاربران باشد و ازسوی‌دیگر، با مأموریت سازمانی و ارزشهای نهادی هماهنگ گردد. این مقاله با مطالعه موردی «آییننامه شناسایی منابع» مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) که یکی از پیش‌گامان عرضه متون دینی و علوم انسانی در قالب نرم‌افزار و پایگاه‌های دیجیتال است، به تبیین چارچوب سیاستگذاری انتخاب کتاب می‌پردازد. یافته‌ها نشان میدهد که این آییننامه، بر هفت محور اصلی استوار است: دامنه و نوع منابع، موضوعات تحت پوشش، شرایط زمانی تألیف، معیارهای محتوایی، ملاحظات مربوط به پدیدآورندگان، ویژگی‌های نشر و نسخه‌شناسی، الزامات حقوقی و اخلاقی و درنهایت، سیاست زبانی. در این الگو، تأکید بنیادین بر جامعیت و مرجعیت در متون علوم اسلامی و نیز پوشش هدفمند علوم انسانی با اولویت ارتباط با ایران و اسلام است.

چکیده

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی که پیشگام رقمی‌سازی، سازمان‌دهی و عرضه محتواهای رقمی است، هم‌هنگام با پیشرفت فنّاوری‌ها و با توجّه به نیاز مخاطبان هدف، امکانات و قابلیت‌های نوین را در اختیار ایشان قرار داده است. این قابلیت‌ها امروزه با چشم‌انداز یک زیست‌بوم و به‌گونه‌ای طراحی شده و در ضمن محصولات یا به شکل مستقلّ در اختیار مخاطبان قرار گرفته است که آنها را در همه فرایند پژوهش، از انتخاب موضوع تا نگارش برون‌داد پژوهش، پشتیبانی کند. کتابخانه دیجیتال نور به منزله بزرگ‌ترین کتابخانه‌های رقمی در حوزه علوم انسانی و اسلامی، جایگاهی ویژه در این زیست‌بوم دارد. در این مقاله، پس از توصیف زیست‌بوم پژوهش رقمی مرکز، به جایگاه و نقش کتابخانه دیجیتال نور در این زیست‌بوم پرداخته شده است.

اشاره

پایگاه کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب)، بخشی مهم از زیست‌بوم پژوهشی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است. این پایگاه با هدف افزایش کیفیت، سرعت و عمق پژوهش، ضمن دیجیتال‌سازی و عرضه هزاران جلد کتاب در حوزه علوم اسلامی و انسانی، مجموعه‌ای از خدمات پیشرفته مبتنی بر فنّاوری‌های نوین اطّلاعاتی و هوش مصنوعی را ارائه می‌دهد. در این مقاله، به معرّفی قابلیت‌های مهم نورلایب پرداخته می‌شود. هدف از این نوشتار، ارائه تصویری جامع، دقیق و به‌روز از قابلیت‌های نورلایب به‌منظور بهره‌مندی هرچه بیشتر جامعه علمی و پژوهشی کشور از این منبع ارزشمند است.

اشاره

کتابخانه‌های دیجیتال در سال‌های اخیر، به یکی از مهمّ‌ترین زیرساخت‌های پژوهشی تبدیل شده‌اند و نقش قابل‌توجّهی در تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع علمی ایفا می‌کنند. در این گفت‌وگو، به بررسی ظرفیت‌ها و مزایای کتابخانه‌های دیجیتال، چالش‌های پیش روی سامانه «نورلایب»، ضرورت توسعه خدمات فراداده‌ای، بهبود امکانات جست‌وجو و نقش هوش مصنوعی در آینده این سامانه پرداخته‌ایم. حجّت‌الاسلام والمسلمین سرخه‌ای با تأکید بر حفظ روش‌های سنّتی جست‌وجو در کنار بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین، پیشنهادهایی برای ارتقاء کیفیت خدمات و افزایش رضایت کاربران ارائه می‌کند.

مهندس احسان سرخه‌ای، عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (گروه قرآن‌پژوهی) و مدیر پایگاه اطّلاع‌رسانی کتابخانه‌های ایران، با پیشینه‌ای غنی در حوزه فنّاوری اطّلاعات و پژوهش‌های اسلامی، از کاربران قدیمی محصولات مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) هستند و سیر تحوّلات این مرکز را از نزدیک نظاره کرده‌اند. در همین راستا، گفت‌وگویی را با ایشان ارائه می‌کنیم که امید است مورداستفاده خوانندگان قرار گیرد.

اشاره

تحوّلات شتابان فنّاوری در دهه‌های اخیر، مفهوم کتابخانه را از نهادی برای نگهداری و دسترسی به منابع، به موجودیتی فعّال، پویا و مشارکت‌کننده در تولید و تکامل دانش بدل کرده است. کتابخانه نسل سوم، مرحله‌ای فراتر از خدمات هوشمند کتابخانه‌های سنّتی و همچنین فراتر از کتابخانه دیجیتال ارتقایافته به هوش مصنوعی است و در واقع، نسل جدیدی از کتابخانه است که در آن، کتابخانه به «زیست‌بوم فراهوشمند و خودتکاملی» تبدیل می‌شود و قادر است با بهره‌گیری از هوش مصنوعی عمیق، کلان‌داده‌ها، متاورس، رایانه - مغز (BCI) و سامانه‌های بافت‌محور، دانش جدید خلق کند، مسیرهای پژوهشی را پیش‌بینی نماید و تجربه‌ای چندحسی، غوطه‌ور و شخصی‌شده برای کاربر فراهم سازد. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی، مقایسه‌ای بین سه نسل کتابخانه و با محوریت اسناد فنّاورانه و منابع حوزه آینده‌پژوهی دانش، به تبیین کتابخانه نسل سوم می‌پردازد.

اشاره

انقلاب دیجیتال در حوزه علوم انسانی و اسلامی، ضمن فراهم‌آوردن دسترسی بی‌سابقه به منابع، چالش «انبوه دادگان» را برای پژوهشگران ایجاد کرده است. فنّاوری‌های هوش مصنوعی، به‌ویژه در شاخه پردازش زبان‌های طبیعی (NLP) و مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، راهگشای این چالش بوده و افق‌های نوینی را در تعامل مفهومی با متون کهن گشوده‌اند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، به‌عنوان یکی از نهادهای پیش‌گام در دیجیتال‌سازی منابع اسلامی، در ادامه پروژه «دستیار جامع علوم اسلامی نور»، جدیدترین دستاورد خود با عنوان سامانه هوشمند «گفت‌وگو با کتاب» را در بستر کتابخانه دیجیتال نور (نورلایب) رونمایی کرده است.

این مقاله، به معرّفی این سامانه و تحلیل ابعاد فنّی، کارکردی و پژوهشی آن اختصاص دارد. سامانه مذکور نسبت به نسخه‌های پیشین، شامل «گفت‌وگو با احادیث» و «گفت‌وگو با تفاسیر»، از نظر: گستره داده‌های تحت پوشش، عمق پردازش مبتنی بر یادگیری عمیق و نیز دقّت در مستندسازی پاسخ‌ها، جهشی چشمگیر محسوب می‌شود. در این نوشتار، ضمن تبیین ضرورت به‌کارگیری هوش مصنوعی در مطالعات اسلامی، معماری سامانه، ویژگی‌های کلیدی و چشم‌اندازهای پیش روی توسعه آن بررسی خواهد شد.

اشاره

آبان‌ماه سال ۱۴۰۴ش، شاهد رونمایی یکی دیگر از محصولات نوآورانه در حوزه علوم اسلامی بودیم. چت‌بات «گفت‌وگو با تفاسیر» به‌عنوان یک دستیار هوشمند در «پایگاه جامع قرآن» راه‌اندازی شد و در اختیار پژوهشگران قرآن و تفسیر قرار گرفت. در این مقاله، با بررسی این محصول که نتیجه همکاری گروهی از متخصّصان علوم دینی، مهندسان هوش مصنوعی و طراحان تجربه کاربری است، به کارکردها، چالش‌های فنّی و علمی و راهکارهای بهبود تعامل کاربران با این ابزار پرداخته می‌شود. این نوشتار با هدف ترویج آگاهی از: ویژگی‌ها، امکانات و محدودیت‌های این سامانه نگاشته شده است.

اشاره

همایش «گفت‌وگوگرهای هوشمند اسلامی و آینده پژوهش‌های دینی»، به همّت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی «نور» در تاریخ ۲ دی‌ماه ۱۴۰۴ش در قم برگزار شد. این نشست، با هدف تبیین ظرفیت‌ها، کارکردها و چالش‌های فنّاوری‌های گفت‌وگومحور هوش مصنوعی در عرصه علوم اسلامی شکل گرفت و به بررسی تحوّلات نوین در روش و معرفت‌شناسی پژوهش دینی پرداخت. در آغاز مراسم، حجّت‌الاسلام دکتر بهرامی، مدیر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، با اشاره به تجربه سه دهه فعّالیت دیجیتال این مرکز، بر ضرورت ورود هوشمندانه حوزه به گام دوم تحوّل پژوهش تأکید کرد. سپس، حجّت‌الاسلام والمسلمین عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، ضمن تبیین فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی، بر لزوم سیاست‌گذاری، شفافیت و صیانت از مرجعیت علمی تأکید نمود. در بخش دوم همایش نیز طیّ پنج برنامه تخصّصی، کارشناسان به معرّفی و بررسی چت‌بات‌های اسلامی و دستاوردهای جدید این حوزه پرداختند. آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی از این رویداد علمی است.

چکیده

این مقاله، به بررسی نقش و کاربرد ابزارهای تخصّصی مبتنی بر هوش مصنوعی در مراحل مختلف پژوهش در حوزه علوم اسلامی می‌پردازد. این ابزارها عمدتاً با استفاده از فنّاوریهای هوش مصنوعی مانند مدل‌های بزرگ زبانی، به پژوهشگران در طول مسیر انجام تحقیقات خود کمک شایانی می‌کنند. آشنایی با کارکرد و شیوه به‌کارگیری این ابزارها می‌تواند افق‌های جدیدی را پیش روی پژوهشگران این عرصه بگشاید.

در این نوشتار، ضمن معرّفی دستهبندی‌شده این ابزارهای تخصّصی، با کارکردهای آنها جهت استفاده بهینه آشنا می‌شویم. هدف اصلی مقاله، ارائه فهرستی جامع از ابزارهای تخصّصی پژوهشی مبتنی بر هوش مصنوعی برای پژوهشگران علوم اسلامی جهت ارتقاء کیفیت و تسریع فرایندهای پژوهشی است

اشاره

امروزه، یکی از ابزارهای مهم و کارساز تحقیقاتی، وبگاه‌هاست که در موضوعات مختلف سامان‌دهی و عرضه شده‌اند. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نیز با توجّه به اهمّیّت راه‌اندازی پایگاه‌های اینترنتی مفید و راهگشا، اقدام به تأسیس این دست وبگاه‌ها نموده و مسیر تحقیق در عرصه علوم و معارف اسلامی را آسان نموده و حجم انبوهی از اطّلاعات ارزشمند را ذخیره‌سازی کرده است.

در این نوشتار، مروری داریم به معرّفی مهمّ‌ترین پایگاه‌های اینترنتی نور. گفتنی است که مجموعه محصولات وبی مرکز نور، در سامانه اطّلاع‌رسانی این مرکز تحت عنوان نورسافت (noorsoft.org) به تفصیل معرّفی شده است و ما در اینجا مروری اجمالی به محتوا و قابلیت‌های آنها خواهیم داشت.

اشاره

در عصر اطّلاعات، دسترسی سریع و آسان به دانش‌پژوهشی، یکی از عوامل کلیدی در پیشرفت و نوآوری است. با افزایش روزافزون تولیدات علمی، به‌ویژه در حوزه‌های علوم انسانی و اسلامی، نیاز به وجود یک مرجع جامع و قابل اعتماد برای پایان‌نامه‌های حوزه علوم انسانی و اسلامی، به شدّت احساس می‌شود. کتابخانه دیجیتال نور با هدف پاسخگویی به این نیاز و تسهیل دسترسی پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به علم، اقدام به راه‌اندازی یک پایگاه جامع و تخصّصی برای پایان‌نامه‌های دکترا، کارشناسی ارشد و پایاننامه‌های حوزوی در عرصه‌های مختلف علوم انسانی و اسلامی کرده است. این پایگاه با گردآوری و ارائه گسترده‌ای از پایان‌نامه‌ها، به‌عنوان گنجینه‌ای ارزشمند برای جامعه علمی عمل خواهد کرد. در گفت‌وگو با حجّت‌الاسلام والمسلمین سید مصطفی طباطبایی، مدیر این پروژه، به‌اختصار اهداف، چالش‌ها، ویژگی‌ها و چشم‌انداز پایگاه پایان‌نامه‌ها را بررسی می‌کنیم؛ تا با ابعاد مختلف این طرح، بیشتر آشنا شویم.

اشاره

پایگاه اطّلاع‌رسانی حوزه‌نت، وابسته به مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است که در زمینه اطّلاع‌رسانی دینی و فرهنگی برای مخاطبان عمومی در اینترنت فعّالیت می‌کند. از آغاز رواج پدیده اینترنت در ایران، این پایگاه، از اوّلین درگاه‌های اطّلاع‌رسانی دینی و مذهبی است که تاکنون حجم انبوهی از محتواهای اسلامی، فرهنگی و ملّی را در خود جای داده است. با وجود توسعه درگاه‌های اینترنتی همسو و تغییرات چشمگیر وب، این پایگاه همچنان در شمار نخستین وبگاه‌های اطّلاع‌رسانی دینی به زبان فارسی به شمار می‌آید.

 چکیده

«ویژه‌نامه» در مطبوعات کاغذی، به شماره‌ای از یک نشریه ادواری اطلاق می‌شود که به موضوع خاصّی اختصاص دارد و به صورت گاهنامه در کنار نشریه ارائه می‌گردد. با پیدایش اینترنت و ایجاد صفحات وب، این اصطلاح در تارنماهای اینترنتی به کار گرفته شد. در پایگاه‌های اینترنتی، معمولاً ویژه‌نامه به مجموعه‌ای از مطالب مدوّن در باره یک موضوع اطلاق می‌شود که به صورت منسجم و یکپارچه در یک صفحه ارائه می‌گردد.

پایگاه حوزه از ابتداء تأسیس تاکنون، از ظرفیت ویژه‌نامه برای انتقال مفاهیم فرهنگ دینی به مخاطبان، نهایت استفاده را برده است و تا به امروز برای همه مناسبت‌های دینی، فرهنگی و ملّی و برای بیشتر مفاخر و اندیشمندان برجسته، ویژه‌نامه‌ای مستقلّ تولید شده است. در این نوشتار، ضمن معرّفی و بیان اهمّیّت ویژه‌نامه‌های پایگاه حوزه، روش تدوین آنها، شیوه انتخاب مطالب و نیز چگونگی روزآمدسازی آنها بیان شده است.

مقدّمه

ثبت وقایع و رویدادها، مهم‌ترین و اصلی‌ترین وظیفه یک مورخ است. در طول تاریخ، مورخان بزرگ همواره در تلاش بودند تا بتوانند حوادث رخ‌داده را به‌صورت دقیق ثبت و ضبط نمایند. روش مورخان در ثبت رویدادها، متفاوت بود؛ برخی واقعه را به شکل مفصل و با جزئیات و با نقل از چندین راوی می‌نگاشتند؛ نظیر کتاب تاریخ طبری. بعضی دیگر، به نکات اصلی یک حادثه می‌پرداختند و از بیان جزئیات صرف‌نظر می‌کردند؛ مثل کتاب تاریخ یعقوبی. برخی نیز فقط در یک عنوان بسیار کوتاه اصل واقعه را گزارش می‌کردند؛ همانند کتاب‌های ترجمه تقویم التواریخ و مجمل فصیحی.

با پیشرفت علم و تکنولوژی و ایجاد و گسترش فضای مجازی، امکان ترکیب این سه روش ثبت وقایع در «ابزار ورود اطّلاعات پایگاه جامع تاریخ»(1) با همکاری پژوهشگران و مهندسان «مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی» به وجود آمد و در ثبت وقایع تاریخی به‌نوعی از این سه شیوه و روش برای ارائه در «پایگاه جامع تاریخ»(2) استفاده شد؛ بدین صورت که در ابتداء پس از مطالعه منبع تاریخی، عنوان رویداد ثبت می‌شود و سپس، توضیحات مختصری ذیل آن اضافه می‌گردد و در انتها، مخاطب برای کسب جزئیات بیشتر، به متن کتاب تاریخی هدایت می‌شود. از آنجا که ورود اطّلاعات در این ابزار، توسط افراد مختلفی از پژوهشگران با دیدگاه و ادبیات متفاوت انجام می‌شود و از طرفی، این کار مستلزم دقّت بسیاری است و در طولانی‌مدّت، احتمال خطا و ناهماهنگی وجود دارد، بنابراین، وجود یک ناظر برای بازبینی رویدادها و اطّلاعاتِ ثبت‌شده و هماهنگ‌سازی آنها و برطرف‌کردن اشتباهات سهوی که توسط چندین محقّق ایجاد شده، ضروری به نظر می‌رسد. در این نوشتار، قصد داریم به توضیح این فرایند بپردازیم.